Wat begon met één vrijwilliger op een fiets met een gereedschapskist, groeide uit tot een beweging die inmiddels in tientallen gemeenten navolging krijgt. FIXbrigade Amsterdam helpt huishoudens met een laag inkomen hun woning energiezuiniger, gezonder en comfortabeler te maken. Maar achter het aanbrengen van tochtstrips en radiatorfolie gaat een groter verhaal schuil over vertrouwen, systeemverandering en de vraag wie de energietransitie eigenlijk bereikt.
“Zie bewonersinitiatieven als partner. Geef ze vertrouwen en langdurige samenwerking, in plaats van ze via aanbestedingen in een commercieel keurslijf te dwingen.”
Jannekee Jansen op de Haar
“Fixbrigade ontstond in 2018 vanuit Jungle Amsterdam, een theater- en duurzaamheidscentrum in Amsterdam-Oost”, vertelt oprichter Jannekee Jansen op de Haar. “Tijdens vrouwenbijeenkomsten – waar samen werd gekookt, gepraat en muziek gemaakt – kwamen steeds dezelfde signalen terug: hoge energierekeningen, tochtige woningen met schimmel en vochtproblemen, slecht onderhoud en verhuurders die niets deden.”
Francis, een vrijwilliger die voorheen elektricien was, begon deze woningen te onderzoeken. Al snel werd duidelijk dat constateren niet genoeg was. Ook omdat de verhuurders en wooncorporaties niets met de informatie deden. Dus besloten ze het zelf maar op te lossen. Jannekee: “Het begon simpel: met een fiets vol gereedschap en isolatiemateriaal. Totdat de fiets letterlijk doorzakte. Toen hebben we een bakfiets voor hem gekocht.” De vraag naar hun hulp groeide snel. Bewoners vertelden buren erover, en zo ontstond een sneeuwbaleffect. “Wat begon als wat simpel vrijwilligerswerk, werd al snel een volwaardige stichting.”
Meer dan isoleren alleen
FIXbrigade richt zich op huishoudens met lage inkomens. Maar wie eenmaal achter de voordeur komt, ziet dat energiearmoede zelden op zichzelf staat.
Er spelen vaak schulden, gezondheidsproblemen, eenzaamheid, taalbarrières en wantrouwen richting instanties. Een ‘fix’ duurt daarom geen half uur. “Soms zijn medewerkers anderhalve dag bij de mensen binnen. Er wordt gepraat, doorverwezen, meegedacht.”
“Het is méér dan isoleren”, zegt Jannekee. “We komen achter deuren waar anderen niet komen.” Juist dat lokale vertrouwen is volgens haar de kracht van het project. Iedere FIXbrigade in Nederland – inmiddels zo’n dertig – heeft daarom een eigen karakter. Wat werkt in Amsterdam-Noord, werkt niet automatisch in Bloemendaal of Arnhem.”
Groei, media-aandacht en een pijnlijke aanbesteding
Tijdens de energiecrisis in 2022–2023 explodeerde de aandacht voor het initiatief. Media liepen mee, gemeenten klopten aan voor advies en het project kreeg landelijke bekendheid. Er werd een aparte stichting opgericht om andere steden te helpen hun eigen Fixbrigade op te zetten. Maar ondanks al dit succes trok de gemeente Amsterdam in 2023 onverwachts de financiering in na een aanbestedingsprocedure. Er werd gekozen voor een andere commerciële partij.
“Dat was een klap.” Volgens Jannekee zit daar een fundamenteel probleem: bij aanbestedingen wordt er vooral gekeken naar vooraf afgebakende taken. Maar FIXbrigade doet veel méér dan die afgebakende opdracht. “Waar commerciële partijen drie taken uitvoeren, voert FIXbrigade er dertien uit – inclusief sociaal werk, vertrouwen herstellen en doorverwijzen. Als je alleen doet wat in het bestek staat, werkt het niet,” zegt ze. “Maar als je alles meerekent, lijk je duurder. Terwijl je uiteindelijk veel meer bereikt.”
Via stadsdelen, fondsen en nieuwe samenwerkingen kon het werk van FIXbrigade toch doorgaan. “Maar die onzekerheid was echt niet prettig.” Inmiddels is er opnieuw subsidie vanuit de gemeente, onder meer voor energiebesparende maatregelen en het inregelen van cv-installaties – een belangrijke doorbraak.
Opleiden voor de toekomst
Naast het fixwerk ontwikkelde de organisatie een leertraject. Veel deelnemers zijn jongeren met een migratieachtergrond, statushouders of mensen zonder startkwalificatie. FIXbrigade is een erkend leerbedrijf en werkt samen met mbo’s en praktijkscholen. Er is geen tekort aan stagiairs – eerder een overschot. Maar financiering voor begeleiding ontbreekt grotendeels. “Het leertraject is cruciaal,” zegt Jannekee. “We leiden de vakmensen op die zo hard nodig zijn in de energietransitie. De klassieke allround klusjesman – iemand die iets weet van timmerwerk, elektra én installatietechniek – is schaars. FIXbrigade vult dat gat.”
De systeemvraag: wie bereikt de energietransitie?
Volgens Jannekee bereiken overheden de doelgroep met lage inkomens onvoldoende. Duurzaamheidssubsidies worden vooral benut door mensen die de weg weten te vinden. “De groep die het minst uitstoot veroorzaakt en de hulp het hardst nodig heeft, valt zo buiten de boot.”
Lokale initiatieven slagen er wél in die mensen te bereiken, maar passen vaak niet in de financiële logica van overheden. Afdelingen financiën kijken naar directe kosten; maatschappelijke winst zoals betere gezondheid, minder eenzaamheid en meer vertrouwen is moeilijker meetbaar – al tonen onderzoeken (onder meer van TNO) aan dat die effecten er wel degelijk zijn.
Volgens Jannekee vraagt dit om een fundamentele omslag: “Zie bewonersinitiatieven als partner. Geef ze vertrouwen en langdurige samenwerking, in plaats van ze via aanbestedingen in een commercieel keurslijf te dwingen.”